Uvod

Adolescencija je dinamičan period života u kome djevojčica ili dječak prelazi iz doba djetinjstva u doba potpune zrelosti, period naglog rasta i razvoja u kome se dešavaju progresivne anatomske, fiziološke i mentalne promjene a koje su pod neposrednim kako hormonskim tako i uticajem sredine i psihičke ravnoteže.

Prema savremenim shvatanjima adolescencijom se smatra period od 10. do 19. godine života a pubertet je samo jedna faza u periodu adolescencije, jer adolescencija počinje prije a završava nakon puberteta.

Pubertet predstavlja biološku fazu rasta i razvoja u kome individua postiže potpunu spolnu zrelost. Krajem puberteta djevojka ipak nije sposobna da ispuni svoj reproduktivni zadatak, rađanje i održanje vrste. Adolescencija je dakle period iz kojeg djevojčica izlazi kao zrela žena.

Hormonske promjene

Svako evolutivno razdoblje čovjeka programirano je genetski, ali je istovremeno i pod unutrašnjim i vanjskim uticajima. Komplikovana zbivanja koja dovode do puberteta još do kraja nisu razjašnjenja. Danas se pouzdano zna da impulsi iz koge velikog mozga i limbičkog sistema (dio mozga) dovode do aktivacije hipotalamo-hipofizno-ovarijalne osovine, a time i do formiranja mehanizma povratne sprege koji reguliše produkciju seksualnih hormona.

Pravom pubertetu predhodi biohemijski pubertet, „adrenarhe“,  koji karakteriše povećana sekrecija androgena iz kore nadbubrežne žlijezde. Jedan dio androgena djeluje na ubrzanje tjelesnog rasta dok se drugi dio pretvara u estrogen.

Estrogeni posredstvom prolaktina aktiviraju pretvaranje masnih kiselina u prostaglandine (tkivni hormoni). Njihovim djelovanjem na hipotalamus dolazi do otpuštanja gonadotropinreleasing hormona (GnRH). Ove promjene su u skladu sa opštim somatskim dozrijevanjem i kod djevojčica se javljaju između osme i desete godine života.

Porast nivoa gonadotropin realising hormon stimuliše se produkcija gonadotropina hipofize tj. folikulostimulirajućeg hormona (FSH) koji dalje stimuliše rast folikula u ovarijima u kojima se vrši produkcija estrogena. Porastom nivoa estrogena otpušta se i luteotropni hormon (LH) iz hipofize i to predstavlja znak pubertetskog dozrijevanja. Regulacija hormonske aktivnosti nastaje postepeno, a za uspostavljanje ciklične hormonske aktivnosti koja je karakteristična za jednu ženu potrebno je bar pet godina.

Tjelesni rast i razvoj

Regulacija hormonske aktivnosti i dozrijevanje gonada praćena je ubrazanjem tjelesnog rasta. Individualne varijacije u vremenu započinjanja i redoslijedu pojavljaivanja postoje, ali u jednoj populaciji koja živi u sličnim uslovima života ova zbivanja su konstantna i događaju se za oko dvije godine prije kod djevojčica nego kod dječaka.

Tjelesni rast u pubertetu karakterišu tri momenta. Prvi momenat je početak ubrzanog pubertetskog rasta koji se kod djevojčica zbiva između osme i desete godine života. Nakon toga dolazi do maksimalnog ubrzanja rasta (11-12 god.). Treći značajan momenat je pojava menarhe, prve menstruacije. Dokazano je takođe da ovi ključni momenti takođe zavise i od tjelesne mase više nego od uzrasta. Dokazano je da se masa u fazi ubrzanog pubertetskog rasta do pojave prve menarhe poveća za oko 15 kg.

Pored tjelesne mase dobar pokazatelj fizičkog razvoja je i koštana zrelost, koja za razliku od tjelesne mase dostiže iste krajnje vrijednosti kod svih zdravih djevojčica.

Menarha  (prva menstruacija)

Prva menstruacija ili menarha se može smatrati barometrom normalnog fizičkog razvoja i psihoseksualnog dozrijevanja. Normalne granice za pojavu prve menstruacije se kreću od 10. do 16. godine. Menarha je uslovljena ranijim ili kasnijim dostizanjem kritične tjelesne mase i javlja se ranije kod gojaznih djevojčica.

Pored tjelesne mase na pojavu menarhe utiču i drugi faktori kao što su genetski i socijalni faktori, npr. kod jednojajčanih blizanki pojava menarhe se može razlikovati u svega dva mjeseca, dok se kod dvojajčanih može razlikovati i do osam mjeseci. U zemljama sa visokim životnim standardom menstruacija kod djevojčica se javlja dosta ranije u odnosu na nerazvijene zemlje.

Ono što je bitno je da se od menarhe počinju računati ginekološke godine.

Preko 50% krvarenja u prvoj ginekološkoj godini je anovulacijsko i javlja se u nepravilnim vremenskim razmacima. Taj period se negdje naziva fazom adolescentnog steriliteta i objašnjava se kao period potreban za postizanje stabilnog tjelesnog sistema čiji će energetski depoi biti dovoljni da podnesu materinstvo.

Razvoj genitalnih organa

Od dobi novorođenčeta do potpune zrelosti građa i funkcija genitalnih organa se mijenja.

Prvi znaci hormonske aktivnosti zapažaju se na genitalnim organima i dojkama, pod uticajem estrogena prvo dolazi do rasta malih i velikih stidnih usana, klitoris dobiva prekrivač u vidu duplikature sluznice, himen postaje deblji i vagina se produžuje. Sekret u vagini je smjesa cervikalne sluzi, sljuštenih ćelija i mliječne kiseline, a pH je kiseo.

Maternica se povećava, odnos tijela i grlića maternice se izjednačava, a zatim se tijelo izdužuje te postaje dva puta veće od grlića maternice. Jajovodi počinju sa svojim rastom još u osmoj godini života, a njihova sekretorna aktivnost se usporava pred pojavu menarhe. Jajnici se takođe povećavaju.

Pubertet se može opisati u pet faza:

1. Bez kliničkih znakova puberteta
2. Pupoljak dojke, malo pubičnih i aksilarnih dlačica, minimalne promjene u vaginalnoj sluznici, početak razvoja velikih i malih usana
3. Povećanje dojki, nešto jača dlakavost, umjereno povečanje usana, a vagina je i dalje suha
4. Dojke i genitalije dobro razvijene, dosta aksilarne i pubične dlakavosti, bez menarhe
5. Postmenarhalna djevojčica